જમીન વાર્તા : તમારી જમીન બેંક છે, ખાતરની દુકાન નહિ !

શું આપણે ખેતીમાં એ જ વસ્તુઓ ફરી ફરી ખરીદી રહ્યા છીએ કે જે આપણી જમીનમાં પહેલેથી જ છે? ઘણીવાર પાંદડા પીળા પડે એટલે આપણે તરત જ નવું ખાતર નાખીએ છીએ.
પણ શું તમે જાણો છો?
તમારી જમીનમાં નાઇટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), અને પોટેશિયમ (K)નો વિશાળ ભંડાર પહેલેથી જ છે. તે જૂની સીઝનના સેન્દ્રિય પદાર્થોમાં ‘લોક’ થયેલો છે.
આપણી સમસ્યા પોષક તત્વોની અછતની નથી, પણ તે છોડને મળી શકતા નથી અલભ્ય છે તેની છે.
ઉકેલ શું છે?
જમીનના સૂક્ષ્મજીવો (Microbes) એ આ તિજોરીની ચાવી છે. યાદ રાખો કે જ્યારે આપણે જમીનને યોગ્ય કાર્બન આપીએ છીએ, ત્યારે આ સૂક્ષ્મજીવો સક્રિય થાય છે અને જમીનમાં પડેલા પોષક તત્વોને છોડ સુધી પહોંચાડે છે.
યાદ રાખો: કાર્યક્ષમતા એમાં નથી કે તમે કેટલું ‘નાખો’ છો, પણ એમાં છે કે જમીનમાં અલભ્ય બની ગયેલ પોષક તત્વો તમે કેટલા છુટા પડી શકો છો. શું તમે તમારી જમીનમાં સેન્દ્રિય કાર્બન (SOM) વધારવા માટે કોઈ પ્રયોગ કર્યો છે?
સૂક્ષ્મજીવો (Microbes) કેવી રીતે કામ કરે છે? સૂક્ષ્મજીવો જમીનમાં ‘ડિલિવરી બોય’ જેવું કામ કરે છે:
પોષક તત્વોનું વિઘટન : જમીનમાં રહેલા અદ્રાવ્ય ફોસ્ફરસ કે અન્ય તત્વોને સૂક્ષ્મજીવો એસિડ છોડીને ઓગાળે છે, જેથી છોડના મૂળ તેને શોષી શકે.
હવામાંથી નાઇટ્રોજન : અમુક બેક્ટેરિયા (જેમ કે રાઈઝોબિયમ) હવામાં રહેલા નાઇટ્રોજનને ખેંચીને છોડના મૂળ સુધી પહોંચાડે છે.
જળ સંગ્રહ શક્તિ : સૂક્ષ્મજીવો જમીનમાં એક પ્રકારનો ગુંદર (Glomalin) પેદા કરે છે, જે જમીનના કણોને જોડી રાખે છે. આનાથી જમીન પોચી બને છે અને પાણી પકડી રાખવાની શક્તિ (Water Holding Capacity) વધે છે.
માનવ સ્વાસ્થ્ય વિશે વિચારો. આપણે ઉણપ પૂરી કરવા માટે મિનરલ સપ્લીમેન્ટ્સ લઈ શકીએ છીએ, પરંતુ શરીર તે પોષકતત્વોને ત્યારે જ સૌથી અસરકારક રીતે શોષી શકે છે જ્યારે તે ગુણવત્તાયુક્ત, કુદરતી ખોરાક દ્વારા મળે. આખા ફળમાં રહેલા ઉત્સેચકો (Enzymes)
અને ફાઈબર એ એવી ચાવીઓ છે જે તેમાં રહેલા ખનિજોને ઉપયોગી બનાવે છે.
જમીન પણ આ જ રીતે કામ કરે છે.
આ ચિત્રમાં, ડાબી બાજુ તણાવ હેઠળની સિસ્ટમ બતાવે છે. જ્યારે આપણે ફક્ત કૃત્રિમ ખાતરો પર આધાર રાખીએ છીએ, ત્યારે ‘લીચિંગ’ (પોષક તત્વોનું ધોવાણ) અને ‘વોલેટિલાઈઝેશન’ (બાષ્પીભવન)નું જોખમ રહે છે. જીવવિજ્ઞાન નિષ્ક્રિય બને છે. સૂક્ષ્મજીવો તણાવમાં
આવે છે.
જમણી બાજુ જીવંત માર્ગ બતાવેલ છે. લેબાઈલ કાર્બન (Labile carbon) જમીનના સંતુલિત આહાર તરીકે કામ કરે છે. તે માઇક્રોબાયલ એન્જિનને બળતણ પૂરું પાડે છે અને સૂક્ષ્મજીવો આ કામ ત્યારે જ કરે છે જ્યારે તેમની પાસે ખોરાક હોય.
આ જીવો તમારી જમીનની બેંકમાં પહેલેથી રહેલા P (ફોસ્ફરસ), K (પોટેશિયમ) અને N (નાઇટ્રોજન) ને મુક્ત કરે છે. ઊર્જા વિના, જીવવિજ્ઞાન શાંત છે. ઊર્જા સાથે, તે વિતરણ પ્રણાલી (delivery system) બની જાય છે.
તમારી જમીન એક જીવંત પ્રયોગશાળા છે. જ્યારે આપણે યોગ્ય કાર્બન આપીએ છીએ, ત્યારે આપણે ફક્ત પાકને નથી ખવડાવતા. આપણે એક એવી વિતરણ પ્રણાલીને સક્રિય કરીએ છીએ જે હજારો વર્ષોથી અસ્તિત્વમાં છે.
હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે દેખાતા લક્ષણોથી આગળ વધીએ અને જમીનની વાર્તાને સમજીએ.
આપણે અવારનવાર SOM (સોઈલ ઓર્ગેનિક મેટર) અને તેની ટકાવારી વિશે વાત કરીએ છીએ. જમીનના સેન્દ્રિય પદાર્થમાં દર 1% નો વધારો એકર દીઠ આશરે 20,000–25,000 ગેલન વધારાની જળ સંગ્રહ ક્ષમતા દર્શાવે છે.
યાદ રાખો તમારી જમીન બેંક છે, ખાતરની દુકાન નહીં!
જગદીશ પટેલની વેબસાઇટ જોવા ગૂગલ કરો: https://jagdishpatel.info/